50’nci Yılında Türk Fantomları

30 Ağustos 2024, McDonnell Douglas F-4E Phantom II savaş uçağının Türk Hava Kuvvetlerinde hizmete girişinin 50’nci yıldönümü idi. Havacılık tarihinde özel bir yere sahip, sayılı uçaklardan olan ve Türkiye’de de “Baba Fantom” ya da sadece “Baba” olarak anılan F-4, 1958 ile 1981 yılları arasında çeşitli modellerde 5,000’den fazla üretildi. Pek çok savaş, çatışma ve harekâtta görev almış olan F-4 halen İran, Yunanistan ve Türkiye’de uçmaya devam ediyor.

Phantom ile hem pilot ve yer personeli hem de havacılığa tutkulu kitleler arasında çok özel bir bağ bulunuyor. Bu uçak yalnızca görüntüsü ve güçlü J79 motorlarının gürültüsü ile değil aynı zamanda öncülük ettiği dönüşüm ile de Türk askeri havacılık tarihinde özel bir yere sahip. Zira Fantom’un hizmete girişi, modern Türk hava gücünün oluşum sürecinin de başlangıcını teşkil ediyor.

F-4E Phantom II’nin, en büyük kullanıcılarından olan Türk Hava Kuvvetlerindeki tarihi, bu bakımdan da önem taşıyor.

Türk Phantom'ları

McDonnell Douglas F-4 Phantom II, havacılık tarihinde özel bir yere sahip sayılı uçaklardandır. İlk prototipin ilk uçuşunun üzerinden 50 yıldan fazla zaman geçen Phantom’un Türkiye’deki hikayesinin sonuna yaklaşılmış bulunuyor.

Türkiye’ye, 1952 yılında NATO’ya katılmasından kısa süre sonra ABD’den çok miktarda askeri teçhizat, araç ve gereç yardımı yapılmaya başladı. Bu askeri yardımlar ile Türk Hava Kuvvetleri, hızlı ve geniş kapsamlı bir modernizasyon sürecine girdi. Sonuçta kısa süre içinde kuvvet, neredeyse tamamen ABD kaynaklı eğitim ve taktikler üzerine, yine Amerikan yapımı uçak ve teçhizatla donatılmış şekilde yapılandırıldı.

Bu dönemde, 1950’li ve 1960’lı yıllarda başta ABD olmak üzere NATO müttefiklerinden yardım ile büyük miktarlarda Republic F-84F Thunderstreak ve North American F-100 Super Sabre uçakları alındı. Ancak 1960 yılında Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kurulmasından kısa süre sonra patlak veren kriz ve Yunanistan’la bozulan ilişkiler, 1970’li yılların başından itibaren yeni bir çok rollü savaş uçağı ihtiyacını gündeme getirdi.

TFX Projesi: Ne? Ne İçin? Nasıl? - 2

7 – 10 Mayıs tarihleri arasında İstanbul’da düzenlenen IDEF uluslararası savunma sanayii fuarında TAI, milli muharebe uçağı geliştirme projesi kapsamında üzerinde çalışılan üç ayrı tasarım seçeneğini ilk kez kamuoyu ile paylaştı.

Türk Hava Kuvvetleri’nin 2020’li yıllardan itibaren ihtiyaç duyacağıjet ve muharip uçak ihtiyacının karşılanması için başlatılan ve çoğunlukla “TX/ FX” olarak anılan projede halen kavramsal tasarım aşaması devam ediyor.

Kavramsal tasarım sözleşmesi için TAI ile sözleşme görüşmelerine başlanması için Savunma Sanayii İcra Komitesi’nin (SSİK) 15.12.2010 tarihli toplantısında karar alınmıştı. TAI ile USD20 milyon bütçeli kavramsal tasarım projesi sözleşmesi 23.08.2011 tarihinde imzalanmıştı.

Proje kamuoyuna duyurulduktan kısa süre sonra görüş ve izlenimlerimi “TFXProjesi – Ne? Ne İçin? Nasıl?” başlıklı yazı ile paylaşmıştım. Üzerinden yaklaşık 2.5 yıl geçen bu yazıyı, IDEF’te sergilenen kavramsal tasarımların da yardımıyla güncellemek istedim.

Öncelikle mevcut durumun resmini çekmekle işe başlayayım. Önceki yazıdan bu yana bu resmin içeriği de değişti. Sonra resmi nasıl yorumladığımı aktaracağım.

Taktik Savaş Uçağı Pazarına Genel Bir Bakış

Küresel ekonomik kriz etkisini her alanda hissettirmekte. Buna paralel olarak dünya çapında çok sayıda ülkenin savunma bütçesi daraldı; pek çok projede yavaşlama, ertelenme, ötelenme ya da sayı / bütçe indirimi yoluna gidildi.

Doğaları gereği, hizmete alınmalarından emekliye ayrılmalarına kadar geçen sürenin ve eğitim, işletme ve idame maliyetlerinin en yüksek olduğu savunma sistemlerinden olan taktik savaş uçakları da bu durum değişmedi. Ancak ilginç bir şekilde 2011 sonu 2012 başı, bir seri çok ilginç gelişmeye sahne oldu. Birleşik Arap Emirlikleri, Hindistan, Japonya, Umman ve İsviçre'den gelen alım kararları, sektörü hareketlendirdi.

Dünya genelinde taktik savaş uçağı pazarındaki güncel durumun fotografını şu şekilde çekmeye çalıştım:

TFX Projesi: Ne? Ne İçin? Nasıl?

Giriş

Savunma Sanayii İcra Komitesi’nin (SSİK) 15.12.2010 tarihli toplantısından sonra yapılan basın açıklaması, Türk Hava Kuvvetleri ve Türk savunma sanayii için yeni bir dönemin başladığının habercisi idi.

Milli Savunma Bakanı Vecdi Gönül, basın açıklamasının ikinci maddesinde, “Hava Kuvvetleri Komutanlığı’nın 2020’li yıllardan sonraki jet eğitim uçağı ve muharip uçak ihtiyacının karşılanması maksadıyla, kavramsal tasarım yapılması için TUSAŞ ile sözleşme görüşmelerine başlanmasına” karar verildiğini açıkladı. 2 yıl sürecek kavramsal tasarım çalışmaları için USD 20,000,000 tutarında bir bütçe ayrıldı.

Bu, sürpriz olarak nitelendirilebilecek bir karar idi. Zira halihazırda devam eden çok sayıda modernizasyon (T-38M Arı, CCIP, Erciyes, HeliMod, Yarasa, Işık, Şimşek) programlarını sürdüren TAI’nin gündeminde ayrıca, Hürkuş turboprop temel eğitim uçağı ve Anka insansız hava aracı geliştirme projeleri bulunuyor.

Hürkuş temel eğitim uçağı projesinde prototip üretimi halen devam ediyor. İlk uçuşunu 2011 yılı içinde yapması planlanan uçak için gerekli sertifikasyon sürecinin ise 2013 yılında tamamlanması öngörülüyor. Hürkuş’un geliştirme ve test sürecini başarı ile tamamlamasının ardından 2010’ların ikinci yarısında hizmete girmesi, Eğitim Uçağı / Muharip Uçak (TFX) projesi için hem teknolojik hem de psikolojik engellerin aşılması anlamına gelecek.

TFX projesinde TAI’nin kavramsal tasarım sürecini, Savunma Sanayii Müsteşarlığı (SSM) ve Hava Kuvvetleri Komutanlığı (HvKK) ile diğer savunma sanayii şirketleri ile koordinasyon içinde yürütmesi beklenebilir. Bu ise öncelikle, modern bir jet uçağını meydana getiren elektronik, mekanik ve yapısal bileşenlerin ne kadarının Türkiye’de ulusal olanaklarla geliştirilip üretileceğinin, ne kadarının yurtdışından hazır ya da lisans altında temin edileceğinin ne kadarının da ortak geliştirme ve/veya teknik destek ve know-how transferi ile edinileceğinin tespitini gerektirmekte. Bu açıdan TFX projesinin Türk Savunma Sanayii için önemli bir sıçrama tahtası olduğu değerlendirmesi yapılabilir.

Anatolian Phantoms

Dünyanın önde gelen havacılık dergilerinden Air International, F-4E Phantom'un ABD DzK'nde hizmete girişinin 50. yılı şerefine, Ocak 2011 sayısı ile birlikte özel bir ek hazırladı.


Bu ekte, Phantom'un halihazırda kullanıcısı olan ülkelerdeki durumu ve tarihçeleri sunuldu.


Phantom'un Türk Hava Kuvvetleri'ndeki tarihçesi, modernizasyon projeleri ve güncel durumunu, "Anatolian Phantoms" (Anadolu Phantom'ları) başlıklı makale ile kaleme aldım.


Makalenin hazırlanışı sırasında eşsiz fotografları ve editöryel desteği için sevgili Tolga Özbek'e çok teşekkür ederim.

Türk Phantom'larında TISEO

Haftasonu arşivimdeki dergileri tararken çok ilginç bir fotografa rastladım.

Arada sırada bu tür "tozlu arşiv sörfü" yapmak iyi oluyor. Önceden dikkat edilmeyen, es geçilen ya da o zamanki ilgi odağından uzak olan ufak ayrıntılar yakalanabiliyor.

Bu sefer de bir kaç "kaçak ayrıntı" yakaladım. Aşağıdaki fotograf da bunlardan biri.

Savunma ve Havacılık dergisinin eski sayılarından birinde, Eskişehir Hava İkmal Bakım Merkezi'ndeki bir F-4E Phantom II'nin fotografı dikkatimi çekti. Bu fotografta bakıma alınmış uçağın sol kanat hücum kenarında, ucu küt, silindirik bir nesne görülüyor. Bu "eklenti" diğer F-4E'lerin neredeyse hiçbirinde mevcut değil. Nitekim fotograf arşivimi taradığımda bu eklentiyi taşıyan sadece bir tane daha F-4E bulabildim.

Bahis konusu bu gizemli eklenti, AN/ASX-1 TISEO (Target Identification Set Electro-Optical) elektrooptik hedef tespit ve teşhis sistemi.

F-14 Tomcat av - önleme uçaklarındaki AN/AAX-1 TCS'nin (Television Camera System) atası olan bu sistem, aslında teleskopik bir televizyon kamerası. Kullanım amacı ise, hava - hava muharebelerinde hedefin görsel tespit ve teşhisi. 1971'de Vietnam'da gerçek hava muharebe şartlarında denenen ve 1972'den itibaren seri üretim F-4E'lere takılan bu sisteme sahip kaç uçağın Türk Hava Kuvvetleri envanterine girmiş olduğuna dair bir bilgi ya da belge açık kaynaklarda mevcut değil. Burada paylaştığım iki fotograftan başka da, benim bildiğim kadarıyla, TISEO ile donatılmış Türk F-4E fotografı bulunmuyor - en azından benim bildiğim kadarıyla.

F-4E 2020 Terminator projesi kapsamında modernize edilen ve modernizasyon kapsamı dışında tutulmuş Phantom'lara ait fotograflarda bu sistem görünmüyor. Dolayısıyla ya modernizasyona tabi tutulan uçaklarda TISEO yoktur ya da TISEO tamamen kullanımdan kaldırılmıştır diyebiliriz.

Bunları Biliyor muydunuz?

1. 1970'li yıllarda Libya'nın finansmanını sağlayacağı bir proje ile, Ankara'da lisans altında Jaguar taarruz uçağının üretiminin gündeme geldiğini, üretilecek uçaklardan bir kısmının Libya'ya satılacağını,

2. 1980'lerin ortalarında Öncel Proje I ile üretilecek F-16'ların yanına 40 adet Tornado IDS'nin tedarik edilmesi için İngiltere ile görüşmeler yapıldığını, projenin, İngiltere'nin kredi finansmanı konusunda bürokratik sıkıntılar yaşaması nedeniyle gerçekleşmediğini,

Yunan Hava Kuvvetleri 2009 ve Sonrası

Yeni Nesil Savaş Uçağı Projesi

Yunan Hava Kuvvetleri’nin (YHvK) en belirgin özelliklerinden biri de, hizmete giren muharip uçak tiplerinin çeşitliliğidir. Bir dönem aynı anda Mirage F1, Mirage 2000, F-4, F-5, F-16 ve A-7 uçaklarını bir arada kullanmış YHvK, 1996 Kardak Krizi’nden sonra yürürlüğe koyduğu geniş çaplı askeri modernizasyon programı dahilinde hava kuvvetlerine özel önem verdi.

1997’den bu yana gerek modern muharip uçak, gerekse yeni nesil güdümlü füze ve bomba projeleri çerçevesinde hem yeni alım hem de modernizasyon projeleri bir arada yürütülmekte. Bu kapsamda,

Komşunun Hava Kuvvetleri Üzerine Bir İki Kelâm

Yunan Hava Kuvvetleri'nin halihazırdaki muharip filolarının dağılımı ve kullandıkları uçak tipleri şu şekilde özetlenebilir:

110PM (Larissa)

• 337MPK: F-16C/D Block 52+ (önceden F-4E SRA [modernize edilmemiş] kullanıyorlardı)
• 346M: F-16C/D Block 30 (Peace Xenia I)
• 348MTA: RF-4E
• 349M: N/F-5A/B, RF-5A - Filo lağvedildi

111PM (Nea Anchialos)

• 330M: F-16C/D Block 30 (Peace Xenia I)
• 341M SEAD: F-16C/D Block 50 HARM (Peace Xenia II, önceden F-5A/B kullanıyordu)
• 347M: F-16C/D Block 50 LANTIRN (Peace Xenia II)
• 111PM SMET (OCU): F-16C/D Block 30/50

114PM (Tanagra)

• 331M: Mirage 2000EGM/BGM (Mirage 2000-5 Mk2)
• 332M: Mirage 2000EG/BG
• 114PM SMET (OCU): Mirage 2000 EG/BG
• 342MPK: Mirage F1 - Filo lağvedildi

115PM (Souda, Girit)

• 340M: F-16C/D Block 52+ (Peace Xenia III; 20x C, 10x D; önceden A-7H kullanıyordu, JHMCS'leri ilk alan filo)
• 343M: F-16C/D Block 52+ (Peace Xenia III; 20x C, 10x D, IRIS-T'leri ilk alan filo, önceden F-5A/B kullanıyordu)
• 340MV: T/A-7H - Filo lağvedildi, uçakların bir kısmı 335MV ve 336MV'ye dağıtıldı
• 345MV: T/A-7H - Filo lağvedildi, uçakların bir kısmı 335MV ve 336MV'ye dağıtıldı

116PM (Araxos)

• 335MV: T/A-7C/E/H (Peace Xenia IV F-16 Block 52+'leri gelecek)
• 336MV: T/A-7C/E/H (Peace Xenia IV F-16 Block 52+'leri gelecek)
• 116PM SMET (OCU): T/A-7E/C

117PM (Andravida)

• 338MPK: F-4E AUP (Peace Icarus 2000)
• 339MPK: F-4E AUP (Peace Icarus 2000)
• 117PM SMET (OCU): F-4E AUP, RF-4E
• KEAT (Silah ve Taktikler Filosu): Diğer filolardan rotasyon

Bu tabloya bakarak:

Türk Hava Kuvvetleri'nin Geleceği - I

Aşağıdaki yazıyı 2006 Kasım’ında yazmışım bir tartışma platformunda, başka bir konuda yazdıklarımı ararken buldum... Not düşmek adına buraya almak istedim.

Yazının üzerinden yaklaşık 1.5 sene civarında zaman geçmiş. Bu süre zarfında yazının içeriğine dair önemli gelişmeler oldu: